Adige Soyadları


NOT: ARAŞTIRMA RAKAMLARI SADECE KAFKASYA İÇİNDİR.

Adigelerde “soyadi” diger uluslarda oldugu gibi toplumsal iliskilere ve toplumsal gelismelere bagli olarak ortaya çikmistir, soyadlari genellikle kisi isimlerinden, takma isimlerden, yasanilan bölgenin adindan, yapilan is ve ugrasidan, iyi veya kötü davranislardan türemistir. Soyadlarinin derlenmesi için yapilan çalismalar sonucunda 1300 kadar soy ismi tespit edilmistir. Bunlarin yüzde 70 kadari Adige dilinden türedigi gibi kalanlari da baska dillerden türemis veya o dillerin etkisi altinda kalmistir. Adige dilinden türemis olan soyadlarina sunlari örnek verebiliriz:

Ademiy, Azesiku, Apis, Asemigot, Ase, Ashamaf, Bace, Blegoj, Beguku, Bguase, Begumiku, Beslney, Bjedigu, Bjets, Bjas’o, Voel, Dzel, Dzegast, Penesu, Laseku, Sibzihu, Yemij, Çemihu Tiguj, Shakomid, Sinaho, Pçenahuku, Tharkuho, Niakumas Vb.

Adige soyadlarini türeyisleri, anlamlari, kelime yapilari bakimindan gruplara ayirarak incelemeye devam edelim.

Ilk grup kisinin ugrasisindan dolayi almis oldugu soyadlaridir. Bunlara Sinaho (Kuzu çobani) Melehako (Koyun çobaninin oglu), Tharkuaho (Güvercin çobani), Sibzihu (At çobani), Pçenaho (Keçi çobani) gibilerini örnek verebiliriz.

Ikinci grup kisinin sanat ve mesleginden dolayi aldigi soyadlaridir. Guç’el (Demirci), Çokas’i (Ayakkabici) ve benzeri gibi.

Üçüncü grup kisinin toplum içindeki yeri, davranislari, sayginligina göre olusan soyadlaridir. Örnek olarak Deleko (Delinin oglu), Bzacejiko (Kötü adamin oglu), Vanetigu (Eger hirsizi) gibilerini verebiliriz. Adigelerin bu gibi isim ve soy isimleri vermek suretiyle kötülük yapanlari kinadiklarini ve onlari affetmediklerini belirtmek gerekir. Ancak aradan zaman geçtikten sonra bu tür soyadlarinin gerçek anlamlari unutularak sadece bir soyadi olarak kalmislardir.
Insanlarin hangi Kabileye mensup oldugunu gösteren soyadlarina rastlanmaktadir. Örnegin Kabartay, Negoy, Abzah, Besleney, Bjedigu, Sapsig gibi. Bu tür soyadlari baska kabilelerin içinde azinlik olarak kalan aileler tarafindan kullanilmistir.

Kisilerin bedeni özürlerini belirten soyadlari da mevcuttur. Bunlar önce takma isim olarak baslamis zamanla soyadina dönüsmüstür. Nesuko (Körün oglu), Laseko (Topalin oglu), De-gumko (Sagirin oglu) gibi.

Mise(Ayi), Bace(Tilki), Tiguj (Kurt), Blegoj (Yilan), gibi hayvan isimlerinin ad veya soyadi olarak alinmasinin nedenleri bu isimleri alanlarin hastaliklarindan, ölümden ve kötülüklerden korunacaklari veya bu hayvanlarda bulunan güç, kuvvet, atilganlik, çeviklik gibi özelliklere sahip olacaklari inancidir.

Birçok soyadi da kisinin görünüsüne, hareket ve davranislarina göre olusmustur. Dahe (Güzel), Degu (Iyi), Fij (Beyaz), Tsiku (Küçük), Nashu (Çakir) gibi.

Adigelerde diger dillerden alinan soyadlari da az degildir. Örnek: Aliy, Alisa, Mirza, Karataban, Sitkin, Mihamet, Temir, Tirkuav, Tatar, Sultan, Sulemen, Vumar, Vurus gibi.

Soyadlarinin bazilari tek bir kelimeden olustugu gibi (Fij-beyaz, Tsiku-küçük, Dahe-güzel) bazilari da bir isim ve ekinden olusmustur. Meretiko (Meret’in oglu), Yerecibeku (Yerecib’in oglu) gibi Oglu anlamina gelen “ko” ekini almislardir.

Soyadlari toplanirken bunlarin kaç kisi olduklari da belirlenmistir. Bunlarin en büyükleri sunlardir:

Guç’el               887

Hatit                 359

Avule                609

Dzibe                327

Meretiko            582

Bjaso                305

Penesu             564

Hagur               299

Stasu                545

Psidateku          279

Kusu                 500

Hot                   272

Negoy              478

Habehu             261

Kobl                 449

Levuj                236

Nepsev             399

Hapaçe             326

Teuçoj              371

Begug              217

Yedic                361

Katmes             214

Haçemiz            343

Huako               677

Thagepsev        321

Hut                   593

Begus               300

Ç’iç                   575

Zekogu             282

Tiguj                 549

Jane                 273

Mamiy              508

Huade               262

Blegoj               480

Savko               249

Gis                   449

Barço               231

Tharkuaho         425

Tl’ihuraye          219

Huaj                  377

Beg                  214

Beretar              368

Nehay               872

Tesu                 355

Asine                603

Migu                 324

Açumij              582

Janel’i               304

Tsey                 563

Abrec               293

Daur               537

Hust                 276

Vucihu              497

Kusha               266

Shelaho            453

Brante               256

Yevtih               444

Haçaku             231

Gonejiko           397

Taleku               224

Berzec              368

Yemt’il              216

Burada adi geçmeyen diger Adige soyadlari 200 kisi civarinda veya daha az olanlaridir. Adige soyadlarinin olusumunun birçok hikayeleri vardir. Bunlarin yazili olarak korunup derlenmesinde Adige halkinin tarihi gelisiminin aydinlatilmasinda önemli rolleri olacaktir

Blegoj ZULKARIN

Zekosnig dergisi sayi 1978/4

Kaynak: Kafdagi Dergisi Sayi:37-40, Subat Mayis 1990 Sayfa 5-6

About these ads

Posted on 28/09/2009, in Uncategorized. Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: